ΠΕΡΙ ΤΕΧΝΗΣ: ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ
- Λεπτομέρειες
- Κατηγορία: Πολιτιστικά
- Panvagil
- Παρασκευή, 17 Απριλίου 2009 03:00
- Εμφανίσεις: 484
Έφτασε το Πάσχα! Η γιορτή της άνοιξης, η γιορτή της ανάστασης! Η γιορτή της συγχώρεσης, η γιορτή της αγάπης! Η γιορτή της αιώνιας ελπίδας, η γιορτή των Ελλήνων!
Το ελληνικό Πάσχα, συνυφασμένο με πολλαπλούς εθνικούς και θρησκευτικούς συμβολισμούς, φαινόμενο καθαρά τόσο ελληνικό όσο και ορθόδοξο, αποτελεί την κορύφωση μιας σειράς εορτών, που ξεκινούν από τη Γέννηση, περνούν από τον Ευαγγελισμό, για να καταλήξουν στην Ανάσταση: την ανάσταση της φύσης, την ανάσταση του γένους, την ανάσταση του θεανθρώπου, την προσωπική μας ανάσταση.
Μάλιστα, έτσι όπως η Ανάσταση του Κυρίου αποτυπώνεται στην εικονογραφία, καθαρά και συνοπτικά, βαθιά και ουσιαστικά, αποτελεί ανοιχτό βιβλίο συμβολισμών και αλήθειας, αρκεί κανείς να γνωρίσει πώς θα το διαβάσει.
Η πιο συνηθισμένη παράσταση της Ανάστασης, είναι εκείνη που βλέπουμε και σε χαλκομανίες για τα αυγά: ο Χριστός, μισόγυμνος, βγαίνει από τον τάφο θριαμβευτής, κρατώντας σημαία με κόκκινο σταυρό. Λίγοι, όμως, γνωρίζουν, ότι αυτή η δυτικής εμπνεύσεως απεικόνιση, απέχει παρασάγγας από την ορθόδοξη έκφραση.
Για να φτιαχτεί μια εικόνα χρειάζεται να συνεργαστούν η θεολογία μαζί με την τέχνη. Είναι η περίπτωση όπου η τέχνη δεν αρκεί από μόνη της, αλλά πρέπει να αποδώσει με τον πιο απλό και συνοπτικό τρόπο, χωρίς να φλυαρεί άσκοπα, και με ακρίβεια, το απερίγραπτο μεγαλείο της θείας αλήθειας. Έτσι, η εικόνα θεμελιωμένη στο ορθόδοξο δόγμα, φανερώνει με τη βοήθεια της τέχνης τα αόρατα και άφατα μυστήρια και μας κάνει κοινωνούς μιας μεταφυσικής πραγματικότητας. Όλα αυτά όμως, για να τα αξιωθεί κανείς πρέπει να γνωρίζει τη γλώσσα της, τον τρόπο έκφρασής της, να μυηθεί στα μυστικά της, που ζηλότυπα τα κρύβει από βέβηλα μάτια.
Ας προσπαθήσουμε μαζί να μπούμε μέσα σε αυτό το πνεύμα, παρατηρώντας και περιγράφοντας την εικόνα της Ανάστασης.
Η ορθόδοξη εικόνα, επιγράφεται ως «Η εις ¶δου κάθοδος». Η ιστορία που ενέπνευσε τους παλιούς αγιογράφους, προέρχεται από τα απόκρυφα ευαγγέλια, και συγκεκριμένα από το ευαγγέλιο του Νικοδήμου. Ότι ο Χριστός κατέβηκε στον ¶δη και συνέτριψε το θάνατο, αναφέρεται όμορφα και ποιητικά και στο τροπάριο της ανάστασης: «Κατήλθες εν τοις κατωτάτοις και συνετρίψας μοχλούς αιωνίους?»
Παριστάνεται, λοιπόν, τούτη η ιστορία, να διαδραματίζεται ανάμεσα σε δυο απότομα βουνά. Ο Χριστός στέκεται αγέρωχος και ήρεμος, αυστηρός αλλά πράος, δυναμικός και συνάμα ατάραχος, στη μέση της παράστασης. Φοράει αστραφτερό ρούχο, χρυσοκοντυλισμένο, και περιβάλλεται από ολόσωμη δόξα, σα να φεγγοβολά όλο του το είναι μυστικό και αγνό φως. Στα πόδια και στα χέρια του διακρίνονται ακόμα «οι τύποι των ήλων», η ανεξίτηλη ανάμνηση της Σταύρωσης, τοποθετώντας και χρονικά την εξιστόρηση αλλά και δογματικά. Η σχεδόν νομοτελειακή αναγκαιότητα της θυσίας του Αμνού, που μέσα από αυτήν κατάφερε να σηκώσει τις αμαρτίες του κόσμου. Τα πόδια του πατούν πάνω σε δυο θυρόφυλλα, τις πύλες του ¶δη, που με την κάθοδό του Κυρίου υποχώρησαν κι έσπασαν. Οι πύλες κείτονται χάμω σχηματίζοντας σχεδόν τυχαία το σημείο του Σταυρού, αναφορά και αυτό στη Σταύρωση.
Στο κέντρο, λοιπόν, της εικόνας, ο Χριστός σηκώνει με το ένα χέρι τον Αδάμ και με το άλλο την Εύα, τους γενάρχες του ανθρώπινου γένους. Εκείνοι απεικονίζονται ως γέροντες σε βαθιά γεράματα, ταπεινοί και δεκτικοί. Μάλιστα, στο σημείο όπου διακρίνεται το χέρι του Αδάμ, αφημένο να σωθεί από την δραστική χειρονομία του Χριστού, που με ορμή τραβάει για να σηκώσει τον άνθρωπο, κλείνεται όλη η μυστική ουσία της Ανάστασης. Ο Αδάμ ως σύμβολο του ανθρώπινου γένους, του ανθρώπου σαν είδος και σαν υπόσταση, με το φθαρτό του σώμα, τις αδυναμίες, τα πάθη και τα λάθη, αφήνεται να σωθεί και να ανυψωθεί από το Χριστό, συμμετέχοντας μόνο με τη θέλησή του, την πρόθεσή του, θα έλεγε κανείς, εφόσον πρώτα ο Χριστός με τη θυσία και την Ανάστασή του έκανε δυνατή τη λύτρωσή του ανθρώπου από το θάνατο και την αμαρτία.
Στο απόκρυφο ευαγγέλιο του Νικοδήμου αναφέρεται: « ?ήπλωσεν ο Βασιλεύς της Δόξης την δεξιάν αυτού χείραν και ανέσυρεν τον προπάτορα Αδάμ.»
Σε πολλές εικόνες κρατάει στο ένα χέρι κλειστό ειλητάριο, συμβολίζοντας το Θείο Λόγο.
Ψηλά στον ουρανό, στο χρυσό φόντο που υποδηλώνει το υπερφυσικό, το χώρο που δεν μπορεί να συλλάβει ο άνθρωπος με τη λογική του, παρά μόνο ίσως με την πίστη του, παριστάνονται τα «λυπηρά». Είναι οι άγγελοι που κρατούν τα σύμβολα της θυσίας: σταυρό, σπόγγο βουτηγμένο σε ξίδι και δόρυ.
Εκατέρωθεν του Αδάμ και της Εύας παριστάνονται, από τη μια μεριά οι προφήτες και προφητάνακτες, και μεταξύ αυτών και ο Αϊ-Γιάννης ο Πρόδρομος. Πιστός, ο αρχαίος αγιογράφος στις γραφές, δεν παραλείπει το γεγονός που αναφέρεται στο τροπάριο που λέει ότι, ο Τίμιος Πρόδρομος αφού κυρήξει την έλευση του Σωτήρα στη γη, όταν κατέβηκε στον ¶δη, προανάγγειλε στους δικαίους ότι ο Χριστός θα έρθει να τους λυτρώσει.
Από την άλλη μεριά, απεικονίζονται οι δίκαιοι, οι άνθρωποι που λυτρώθηκαν, οι προπάτορες, μεταξύ άλλων και ο ¶βελ, σύμβολο της θυσίας και πραότητας.
Στο κάτω μέρος της εικόνας ζωγραφίζεται σπηλιά με σπασμένα κλειδιά, μοχλούς, αλυσίδες, καρφιά. Όπως προφήτευσε ο Δαβίδ: «ότι συνέτριψεν πύλας χαλκάς, και μοχλούς σιδηρούς συνέθλασεν». Ακόμα παριστάνεται και ο Θάνατος, ως γέρος, πάνω στο κεφάλι του οποίου παριστάνεται κάποιες φορές να πατάει ο Χριστός.
Έτσι, και σύμφωνα με την υμνωδία της Εκκλησίας μας, εκφράζεται η εικόνα της ανάστασης, η ορθόδοξη «εις ¶δου Κάθοδος». Όλα τα συμβολικά και ιερά μυνήματα που εκφράζει το «Χριστός ανέστη» περιέχονται σε τούτη την εικόνα.
Ο Χριστός αναστήθηκε (βγήκε, έφυγε, σηκώθηκε) από τον κόσμο των νεκρών, νικώντας με το θάνατό του τον ίδιο το θάνατο, κι έτσι χάρισε ζωή σε όσους ήταν μέσα στα μνήματα.
«Χριστός ανέστη εκ νεκρών, θανάτω θάνατο πατήσας, και τοις εν τοις μνήμασιν ζωήν χαρισάμενος.»
Χρόνια πολλά.
ΧΑΡΑ ΣΑΪΤΗ
Εικαστικός και θεωρητικός της τέχνης








