ΗΘΗ & ΕΘΙΜΑ ΤΩΝ ΓΙΟΡΤΩΝ ΣΤΗ ΛΕΥΚΑΔΑ

Κατηγορία: Πολιτιστικά
Panvagil
Πέμπτη, 29 Δεκεμβρίου 2005 14:38
Εμφανίσεις: 2292

Ηθη και έθιμα Πρωτοχρονιάς στη Λευκάδα

Η Πρωτοχρονιά ή τ’ Αη-Βασιλιού: Η γιορτή
Την 1η Ιανουαρίου η Εκκλησία γιορτάζει:
α) την Περιτομή του Χριστού, σύμφωνα με όσα όριζε ο Μωσαϊκός Νόμος, την όγδοη ημέρα από τη Γέννησή Του. Τότε Του δόθηκε και το όνομα «Εμμανουήλ», σύμφωνα με τις οδηγίες του Αγγέλου.
β) Την μνήμη ενός μεγάλου Αγίου, του Μεγάλου Βασιλείου, Αρχιεπισκόπου Καισαρείας της Καππαδοκίας. Έζησε τον 4ο αιώνα μ.Χ. και καμία σχέση δεν έχει με τον διαφημιστή της Coca-Cola, ευτραφή και ηλικιωμένο Santa-Clauss. Στο Συναξάρι του Αγίου Βασιλείου (1η Ιανουαρίου) διαβάζουμε: «Και ήταν (ο Μέγας Βασίλειος) ως προς την μορφή του σώματός του ψηλός πολύ, αδύνατος έως σκελετωμένος, μελαχρινός, όλος χλομάδα στο πρόσωπο, με μεγάλη μύτη και με φρύδια που σχημάτιζαν κύκλο. Το δέρμα του μετώπου του, που βρίσκεται πάνω από τα φρύδια, ήταν σουφρωμένο και έμοιαζε παραδομένος στις σκέψεις του. Το μέτωπό του είχε λίγες ρυτίδες. Ήταν μακρυπρόσωπος και είχε κροτάφους βαθουλωτούς. Ήταν κουρεμένος σχεδόν σύρριζα. Η γενειάδα του ήταν αρκετά μακριά προς τα κάτω και μόλις άρχιζε να γίνεται γκρίζα». Τα έθιμα της Πρωτοχρονιάς στη Λευκάδα

Oι κουτσούνες
Κουτσούνες λέγονται οι αγριοκρεμμύδες. Θεωρούνται σύμβολα τύχης. Παιδιά -και όχι μόνο- ξερριζώνουν κουτσούνες απ’ τις εξοχές της Χώρας και των χωριών και τις πηγαίνουν στα σπίτια τους ή τις πουλάνε. Στα χωριά τις έβαζαν στο κατώι, πάνω σε μια καπάσα ή ένα βαένι με λάδι ή τις κρεμούσαν σ’ ένα πατωμάτερο. Στη Χώρα τις τοποθετούσαν στην κουζίνα.

Η βασιλόπιτα
Το καθιερωμένο γλύκισμα των ημερών είναι το παραδοσιακό λευκαδίτικο γλυκό, το ταιριαστό σε κάθε περίσταση: η λαδόπιτα ή κουσμερή, που την Πρωτοχρονιά λέγεται «βασιλόπιτα». Oι λαδόπιτες ήταν μελόπιτες (με μέλι), ζαχαρόπιτες (με ζάχαρη) ή πετιμεζόπιτες (με πετιμέζι, δηλ. σιρόπι βρασμένου μούστου). Την έκοβε ο αρχηγός της οικογένειας το βράδυ της παραμονής της Πρωτοχρονιάς. Έκοβε πρώτα ένα κομμάτι για τον Χριστό. Ύστερα της Παναγίας, του Αγ. Βασιλείου και για κάθε μέλος της οικογένειας. Όποιος πετύχει στο κομμάτι του το κρυμμένο φλουρί, θα ‘ναι ο καλότυχος της χρονιάς.

Συνταγή για βασιλόπιτα
«Πρώτα –πρώτα βράζ’νε το πεκιμέζ’ (γη το μέλ’ και τ’ ζάχαρ’) με νερό, για να γέν’ μαθές το γλυκό. Τα’ αφήν’νε στ’ φωτιά κανιάν ώρα απάν’-κάτ’. Μετά κατεβάζ’νε το πεκ’μέζι και βάν’νε στ’ φωτιά σε μνια τσέτζερ’ το λάδ’ και βράζ’. Όταν φανεί πως είναι καμμένο κι αρχ’νάει και τσιτσιρίζ’, τότενες τα παιδιά ρίχν’νε μέσα τα λεπτά και λένε «χρόνια πολλά». Αποκοντά ρίχν’νε τα’ αλεύρ’ λίγο-λίγο μ’ ένα πιάτο και λένε «και τ’ χρόν’ να ‘μαστε καλά να τ’νε ματαφκιάσομε». Κι ανακατών’νε και πάλε με μνια ξύλ’νη κ’τάλα, για να μη γκάμ’ τ’ αλεύρ’ κ’λουμπάρια. Ρίχν’νε κι άλλο αλεύρ’ ματαπάλε από λίου-λίου, μέχρι π’ να γέν’ ο χ’λός τρυφερός και να μη γκολλάει στη γκ’τάλα. Αφήν’νε κομμάτ’ ώρα μέχρι να ψ’τεί τ’ αλεύρ’ και μετά ρίχν’νε το γλυκό, το πεκ’μέζ’, να πούμε, ή το μέλι ή τα’ ζάχαρ’ –ό,τ’ έχ’νε- με μια κ’τάλα από λίου-λίου μέχρι π’ να σωθεί όλο. Έπ’τα τράζ’νε και όταν δεν κολλάει ο χυλός στη κ’τάλα, λένε είναι πετυχ’μέν’. Μετά κοκκίζ’νε τα τεψά με σ’σάμ’ (σουσάμι) κι έπ’τα ρίχν’νε μια-μια κ’ταλιά πίτα μέσα όσο π’ να γιομίσ’. Ύστερα τα’νε σάζ’νε κι αποκοντά μ’ ένα λαδόχαρτο τα’νε στρών’νε να γέν’ μπίτ’ ίσα. Ρίχν’νε πάλε σ’σάμ αγ’πάν’ και τα’νε κόβ’νε φελιά. Τώρα σε κάθε φελί βάν’νε κι από ναι σφήνα αμύγδαλο ξεφλουδ’σμένο. Τάχ’νε έτ’μα δα από μπρωτύτερα. Τα σπάνε, τα βράζ’νε, τα καθαρίζ’νε και τα’ ανοιούνε στ’ μέσ’. Ε, και τα’ μπάνε στα στερνά στο φούρνο τα’ μπίτα να ψ’τεί. Τώρα για να ιδούνε αν είν’ έτ’μη, κόβ’νε λίγο πράμα και τα’ράζ’νε αν έχ’ πάτο. Τα’ μπάνε στο σπίτ’ μετά και βγάν’νε τα φελιά και τα βάν’νε σε μια τσετζεροπούλα».
(Αφήγηση Ρεγγίνας Κοντομίχη από τον Κάβαλλο, ετών 70 το 1970)

Τα κάλαντα
«Το πρωί της Πρωτοχρονιάς τα παιδιά γύριζαν από σπίτι σε σπίτι και έλεγαν τα κάλαντα. Oι νοικοκυρές τους έδιναν, για το καλό, χρήματα, πίτα κ.ά. φιλέματα. Στη χώρα έβγαιναν την παραμονή, μα όχι μόνο παιδιά. Γύριζαν κι οι μεγάλοι. Έτσι, οι ψαράδες των παραλιακών συνοικιών έφκιαναν μια μικρή βάρκα, τη φώτιζαν, τη στόλιζαν όμορφα και κρατώντας την στα χέρια, έψαλαν τα κάλαντα. Μπροστά πήγαινε ο αρχηγός των καλαντάρηδων μ’ ένα πορτοκάλι στα χέρια, που συνήθως το τοποθετούσαν μέσα σε πιατέλο στρωμένο με κεντητό πετσετάκι. Μαζί τους είχαν κι ένα φωνόγραφο «για να τα λέει μελωδικά!» Χτυπούσαν τις πόρτες κι έλεγαν: «Να τα πούμε;» - «Πέστε τα, ψυχούλα μου», ακουόταν η απάντηση από μέσα.
¶γιος Βασίλης έρχεται από την Καισαρεία,
Βαστάει πένα και χαρτί, χαρτί και καλαμάρι.
Το καλαμάρι έγραφε και το χαρτί ομίλει:
-Βασίλη μ’, πούθεν έρχεσαι και πούθε κατεβαίνεις;
-Από το σπίτι μ’ έρχομαι και στο σκολειό πηγαίνω.
-Βασίλη, αν ξέρεις γράμματα, πες μας την Αλφα-Βήτα.
Και στο ραβδί του ακούμπησε να πει την Αλφα-Βήτα.
Μα το ραβδί του ήταν ξερό κι εβλάστησε κλωνάρια
και στα κλωνάρια εκάθονταν πουλιά και κελαηδούσαν
και τα εβλόγαε ο Χριστός, Χριστός και Παναγία.
Και του χρόνου νάσαστε όλοι καλά!

Η Διάνα
Η «Διάνα» είναι πρωτοχρονιάτικο έθιμο της Χώρας, μπρανέλικο. Πρόκειται μάλλον για κατάλοιπο της Ενετοκρατίας. Ξημερώματα της Πρωτοχρονιάς, γύρω στις 4 π.μ., έβγαινε η μπάντα της Φιλαρμονικής και γύριζε μέσα στην πόλη παίζοντας το «εωθινό» και τα κάλαντα, μέχρι να ξημερώσει. Τα παλιότερα χρόνια τη «Διάνα» ακολούθαγαν σχεδόν όλοι οι Λευκαδίτες, με πρωταγωνιστές τους ντορατζήδες, που με τις εύθυμες φάρσες τους προκαλούσαν μεγάλο φαρομανητό.

O Παν. Ματαφιάς εικάζει ότι το όνομα της «Διάνας προέρχεται απ’ την ιταλική λέξη diana, που σημαίνει Αυγερινός και εγερτήριο, το χρονικό διάστημα μεταξύ 4 και 8 π.μ., μια και οι ώρες αυτές συμπίπτουν με τις ώρες που τελείται η πρωτοχρονιάτικη Διάνα.

Να σημειωθεί εδώ ότι ενώ η Φιλαρμονική σήμερα βγαίνει αργότερα, διάφορες παρέες, αναβιώνουν τη «Διάνα», προκαλούν στο πέρασμά τους βιβλική καταστροφή, ακόμη και σε περίπτερα κ.ά. καταστήματα του Παζαριού. Νομίζω πάντως ότι ανάμεσα στις καλοστημένες φάρσες και τους βανδαλισμούς υπάρχει μεγάλη διαφορά…

Το αμίλητο νερό
Την ώρα που γινόταν η Διάνα, οι νοικοκυρές έπρεπε να σηκωθούν και να πάρουν απ’ τις διάφορες βρύσες της Χώρας το «αμίλητο νερό». Αυτή που θα το ‘παιρνε, έπρεπε να μην μίλησε καθόλου απ’ τη στιγμή που θα ‘βγαινε απ’ το σπίτι ώσπου να επιστρέψει. Με το νερό αυτό, οι νοικοκυρές γέμιζαν το ανανεωμένο καντήλι στο εικονοστάσι, ράντιζαν τις τέσσερις γωνίες του σπιτιού, ψιθυρίζοντας ευχές για να τους πάει καλά ο καινούριος χρόνος. Για να τις πειράξουν οι «κονσόλοι», πολλές φορές έσπαγαν τα αγγειά των γυναικών για να τις προκαλέσουν να μιλήσουν. Όσες άντεχαν στον πειρασμό, γύριζαν αμίλητες στο σπίτιο για να πάρουν καινούριο δοχείο.

Μετά την λειτουργία, γίνονται επισκέψεις στα συγγενικά σπίτια ή στους αναδεχτούς και οι νοικοκυραίοι κάνουν την στρούνα (μπουναμά), για το καλό.

Παλιότερα πρόσεχαν πολύ το ποδαρικό, δηλ. ποιος θα μπει πρώτος στο σπίτι τους. Πολλές φορές καλούν παιδιά ή όποιους θεωρούν καλοΐσκιωτους για να τους κάνουν ποδαρικό, με το σχετικό φιλοδώρημα. Εννοείται ότι αποφεύγουν αυτούς που θεωρούν γρουσούζηδες…

Τέλος, χαρακτηριστικό των ημερών είναι το χαρτοπαίγνιο, για το καλό κι αυτό (!!!), που μπορεί να αφορά μικροποσά, μπορεί όμως να πρόκειται και για αρκετά χρήματα…

Πηγές πληροφόρησης:
-> Κισιώτη Στέφανου, Oρθόδοξα Ελληνικά Χριστούγεννα, εκδ. Τέρτιος, Κατερίνη.
-> Κοντομίχη Πανταζή, Λαογραφικά Σύμμεικτα Λευκάδας, εκδ. Γρηγόρη, Αθήνα 1995.
-> Ματαφιά Τ. Παναγιώτη (Νότη Μπρανέλου), Απ’ τον Αη-Μηνά ίσαμε τον Πόντε, Αθήνα 1992.
-> Μέγα Α. Γεωργίου, Ελληνικές Γιορτές και Έθιμα της Λαϊκής Λατρείας, εκδ. της Εστίας, Αθήνα 2003.
-> Μηναίον Ιανουαρίου, εκδ. Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος