- Λεπτομέρειες
-
Κατηγορία: Ποίηση
-
Panvagil
-
Παρασκευή, 28 Αυγούστου 2009 03:00
-
Εμφανίσεις: 1500
Ακρωτήριο Λευκάτας, 6 Αυγούστου 2009, 21:30
Μνάσεσθαι τινά φαιμι και άψερον αμμέων
(στο μέλλον κάποιος θα βρεθεί να με θυμάται εμένα)
Σαπφώ
Στις 6 Αυγούστου το βράδυ, υπό το φως της πανσελήνου, στο νοτιότερο άκρο της Λευκάδας, στα απόκρημνα βράχια του ακρωτηρίου Λευκάτας, ύστερα από αιώνων σιγή ξανακούστηκε ο ήχος της αρχαιοελληνικής λύρας, του διαύλου και του θρηνητικού αυλού του Πανός. Ανατρίχιασαν τΆ αρχαία μάρμαρα που κείτονται ενταφιασμένα κάτω απΆ τον ιερόσυλο φάρο. Και τΆ άλλα, που ατάκτως εριμμένα ανάμεσα στα σκίνα και στα πουρνάρια, μαρτυρούν έστω και διαμελισμένα την ιερότητα του μυστηριακού αυτού χώρου που βρισκόταν ο ναός του Λευκάτα Απόλλωνα. Από δω ο θρύλος θέλει την Σαπφώ, την σημαντικότερη αρχαιοελληνίδα ποιήτρια, να αυτοκτονεί πέφτοντας στην θάλασσα. Εδώ, επαληθεύοντας την ίδια, που έγραψε πως στο μέλλον κάποιος θα βρεθεί να την θυμάται, μια ομάδα φίλων με την βοήθεια του δήμου Απολλωνίων, αφιλοκερδώς αλλά με περίσσευμα ψυχής πραγματοποίησε στον Ιερό Βράχο του Λευκάτα τα ΠρώΤΑ ΣάΠΦΕΙΑ.
Πάνω σε μια ιδέα του μουσικού και υμνωδού της βραδιάς αυτής Παναγιώτη Τσατσούλα εργάστηκε ο ποιητής Δημήτρης Ε. Σολδάτος, ο οποίος διασκεύασε στην νεοελληνική γλώσσα, με μέτρο και ομοιοκαταληξία, ποιήματα της Σαπφούς έτσι ώστε να αποδοθεί η μουσικότητα και η αισθαντικότητα των αποσπασμάτων της ποιήτριας αφού οι υπάρχουσες μεταφράσεις, καθαρά φιλολογικές οι περισσότερες, δεν αποσκοπούσαν στο ξαναζωντάνεμα του ποιητικού λόγου αλλά σε μια εργαστηριακής φύσεως φιλολογική προσέγγιση.
Παράλληλα επιμελήθηκε τα προλεγόμενα, καθώς και τις μικρές εισαγωγές που συνέδεαν τα ποιήματα που απήγγειλαν με τις αισθαντικές φωνές τους οι: Φωτεινή Χαραλαμπίδου, Αφροδίτη Κόγκα, Κατερίνα Σταματάκη και Σπύρος Κόγκας.
Ο Πέτρος Κούρτης επιμελήθηκε τον ήχο και είχε την φαεινή ιδέα να φωτίσει τον χώρο με φαναράκια, δημιουργώντας μια υποβλητική ατμόσφαιρα.
Ακολούθησε κονσέρτο από την αρπίστα Phil Holland, η οποία ξεκίνησε με το μελοποιημένο από την ίδια ποίημα του Δημήτρη Ε. Σολδάτου «Λευκαδία Σαπφώ», δίνοντας έναν ιδιαίτερο τόνο στην βραδιά με την υπέροχη φωνή της και την αέρινη παρουσία της. Στο τέλος ο δήμαρχος Γιώργος Λογοθέτης απένειμε τιμητικά διπλώματα στους συντελεστές, στην εφημερίδα «Τα Νέα της Λευκάδας» και στον Lefkatas T.V. που κάλυψαν την εκδήλωση και υποσχέθηκε να κάνει τα αδύνατα δυνατά, παρόλες τις αγκυλώσεις της ελληνικής πολιτείας, ώστε να αποκατασταθεί ο ναός του Λευκάτα Απόλλωνα.
Πλήθος κόσμου συνέρρευσε στον Ιερό Βράχο και αποχώρησε εκστασιασμένο.
Ακολουθεί το πρόγραμμα της βραδιάς, βιογραφικό της Σαπφούς, ένας ύμνος και κάποια από τα ποιήματα.
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ
ΠΡώΤΩΝ ΣΑΠΦΕίΩΝ
1) Εμφύσηση κοχλία
2) Έναρξις ΠΡώΤΩΝ ΣΑΠΦΕίΩΝ
3) Μουσικό σχόλιο διαύλου
4) Βιογραφικό στην καθαρεύουσα, Β. Κοππίου
5) Μουσικό σχόλιο λύρας
6) Βιογραφικό στην Νέα Ελληνική (α? μέρος)
7) Ύμνος στον Απόλλωνα
8) Βιογραφικό στην Νέα Ελληνική (β? μέρος)
9) «Ωδή στην Αφροδίτη» (ποίημα και ύμνος)
10) «Γλυκόμηλο»
11) Ύμνος στην Μούσα
12) «Κοριτσίστικη ζωή»
13) Ύμνος στην Καλλιόπη
14) «Ανακτορία»
15) Σικείλου, Προτρεπτικός Λόγος
16) «Ζήλεια»
17) Μουσικό σχόλιο λύρας
18) «Ροδόπη»
19) Σύριγγα Πανός
20) «Καθεύδω Μόνας»
21) Ελεγείον
22) «Μνάσεσθαι Τινά»
23) Θρηνώδης αυλός
24) Ρίψις στεφάνων στην θάλασσα
25) «Ου δη λέγεται πρώτη Σαπφώ?»
26) Λήξις ΠΡώΤΩΝ ΣΑΠΦΕίΩΝ
27) Εμφύσηση κοχλία
28) Χαιρετισμός δημάρχου
29) Κονσέρτο Phil Holland
Η σημαντικότερη αρχαιοελληνίδα ποιήτρια, η Σαπφώ από την Μυτιλήνη, ή Ψάπφα όπως λεγότανε στην εποχή της, έζησε πριν από 2.500 και πλέον χρόνια από σήμερα, μεταξύ του 700 ? 600 π.Χ. Στην μορφή δεν θα την έλεγες όμορφη.
Εικάζεται πως ήταν μελαχρινή, με σχεδόν σταχτί δέρμα, σπινθηροβόλα μάτια, και είχε σώμα λεπτό και μικροκαμωμένο, «που όμως έδειξε πως είναι σε θέση να υποτάξει ένα τριαντάφυλλο, να ερμηνεύσει ένα κύμα ή ένα αηδόνι, και έφτανε να πει ?σΆ αγαπώ? για να συγκινηθεί η υφήλιος», όπως έγραψε ο Ελύτης.
Ο Πλάτωνας την ονομάζει «δεκάτη Μούσα», ο Στράβων «θαυμαστό τέρας» κι ο Αντίπατρος «θηλυκό Όμηρο». Οι ζωγράφοι της εποχής την απαθανατίζουν, η Λέσβος σκαλίζει την μορφή της σε νόμισμα, οι Συρακούσες και η Πέργαμος στήνουν το άγαλμα της ποιήτριας στις πόλεις τους.
Εκτός από ένα ποίημα που έχει διασωθεί ολόκληρο, όλα τΆ άλλα είναι λίγες μόνο γραμμές, αποσπάσματα από ποιήματα που χάθηκαν, όπως τα σκόρπια μάρμαρα που κείτονται ολόγυρά μας, απομεινάρια απΆ τον ναό του Λευκάτα Απόλλωνα. Κι όμως, απΆ τα ελάχιστα αυτά θραύσματα ξεχειλίζει όλη η ποιητική μαγεία της χαρισματικής αυτής γυναίκας.
Γύρω στα 600 π.Χ. βρέθηκε εξόριστη στην Σικελία.
Ενδεχομένως για κάποια κοινωνική της δράση, μιας και ήταν σύγχρονη και γνωστή απΆ ότι διαφαίνεται του ποιητή Αλκαίου, ο οποίος αντιμάχονταν την εξουσία της εποχής.
Η χρονιά του θανάτου της δεν είναι γνωστή, και η ιστορία ότι αυτοκτόνησε από έρωτα για τον Φάωνα, στηρίχτηκε σΆ ένα απόσπασμα του Αθηναίου κωμωδιογράφου Μενάνδρου (343 ? 291 π.Χ.) που ανήκει στο έργο του «Η Λευκαδία» και το οποίο αναφέρει: Όπου λέγεται ότι πρώτη η Σαπφώ/ κυνηγώντας με τον οίστρο του πόθου τον αλαζονικό Φάωνα/ ρίχτηκε από έναν γκρεμό που φαίνεται από μακριά/ αλλά με την δική σου ευχή θεέ [Απόλλωνα]/ δοξασμένο το τέμενος κοντά στην Λευκάδα ακτή.
ΥΜΝΟΣ ΑΠΟΛΛΩΝΟΣ
(Πινδάρου ωδή Πυθιονικική πρώτη εις Ιέρωνα Αιτναίον)
Χρυσέα φόρμιγξ Απόλλωνος και ιοπλοκάμων σύνδικον Μουσάν κτέανον τας ακούει μεν βάσις αγλαΐας Αρχά. Πείθονται δΆ αοιδοί σάμασιν αγησιχόρων οπόταν προοιμίων αμβολάς τεύχης ελελιζομένα και τον αχματάν κεραυνόν σβενύεις. Αενάου πυρός, εύδει δΆ ανασκάπτω Διός αιετός ωκείαν πτερυγΆ αμφοτέρωθεν χαλάξαις.
(Τρόπος υποδώριος, ρυθμός εκ ποδών επιτρίτων και δακτυλεπιτρίτων επτασήμων)
Στα 1917, και στην Πόρτα Ματζόρε της Ρώμης η καθίζηση μιας σιδηροδρομικής γραμμής αποκάλυψε μυστηριώδες υπόγειο διακοσμημένο με ανάγλυφα σύμβολα που αναφέρονταν στους μύθους των θεών και των ηρώων. Αυτό το μυστηριώδες υπόγειο χτισμένο τον 1ο μ.Χ. αιώνα, δεν ήταν παρά ένα ιερό εντευκτήριο, όπου συγκεντρώνονταν κρυφά για να μυσταγωγηθούν οι οπαδοί του Πυθαγόρα.
Αυτό το ιερό μυστικό εντευκτήριο των Πυθαγοριστών στολίζονταν στην κεντρική του αψίδα με την εικόνα της Σαπφούς, όπου η ποιήτρια εικονίζονταν να γκρεμίζεται στην θάλασσα από τους βράχους του Λευκάτα. Η Σαπφώ, δηλαδή, για τους εκλεκτούς αυτούς αποτελούσε σύμβολο μύησης σε μια πίστη που στηρίζονταν στην αντίληψη πως η ζωή δεν χάνεται με τον θάνατο αλλά συνεχίζεται επΆ άπειρο και διαιωνίζεται στο σύμπαν με αέναες μεταμορφώσεις.
Για τον κοινό άνθρωπο ο Φάωνας, είναι ένας εραστής που την αποδιώχνει. Για τον μυημένο, ο Φάων, ο φωτεινός (από το αρχαιοελληνικό «φάος» που σημαίνει φως) είναι ο ίδιος ο ηλιακός Απόλλωνας, στο στήθος του οποίου ακουμπούν κι αναπαύονται, όσοι ευτύχησαν να σωθούν, αντικρίζοντας το ασύντριφτο Φως της Αλήθειας.
Βιβλιογραφία:
Παγκόσμια Ποιητική Ανθολογία (Ρίτα Μπούμη - Νίκου Παπά, 1953)
Αρχαία Ελληνική Λυρική Ποίηση (C. M. Bowra, 1983)
Εγχειρίδιο Ελληνικής Γραμματολογίας (Β. Κόππιου, 1889)
Το ποίημα που ακολουθεί είναι το εκτενέστερο και το μόνο πλήρες απΆ όσα διασώθηκαν της Σαπφούς. Ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς το παραθέτει ως έξοχο πρότυπο λαμπρά τεχνουργημένου ύφους, που πλησιάζει εκείνο του Ησιόδου.
Την Ωδή στην Αφροδίτη απήγγειλε η Αφροδίτη Κόγκα. Στην συνέχεια ακούστηκαν οι τρεις πρώτες στροφές στην αρχαία ελληνική γλώσσα, μελοποιημένες, συνοδεία λύρας, τρόπος υποφρύγιος, ρυθμός δεκαοκτάσημος. (ΠοικιλόθρονΆ αθάνατΆ Αφρόδιτα,/ παι Δίος δολοπλόκε, λίσσομαί σε,/ μη μΆ άσαισι μηδΆ ονίαισι δάμνα, πότνια θύμον?)
ΩΔή ΣΤΗΝ ΑΦΡΟΔίΤΗ
Κόρη του Δία, αθάνατη Αφροδίτη,
δολοπλέχτρα ? με περίτεχνο θρόνο ?
πάψε πια να σπαράζεις την καρδιά μου
και μακριά μου διώξε κάθε πόνο.
Πάλι, όπως παλιά, άκου την φωνή μου
και πέτα εδώ απΆ τΆ Ολύμπου τα παλάτια.
Γυμνή σε σένα δέεται η ψυχή μου
και σε καλούν τα δάκρυα απΆ τα μάτια
σαν τότε, που τΆ ολόχρυσό σου άρμα
γοργά πουλιά, πυκνά φτερά χτυπώντας,
οδήγησαν στην γη απΆ τον αιθέρα
και μου είπες τρυφερά χαμογελώντας:
? Σαπφώ, ποια είναι αυτή που θες να ρίξω
ετούτη την φορά στην αγκαλιά σου;
Δώρα να ρθεί αυτή να σου χαρίσει
ενώ πιο πριν αρνιόνταν τα δικά σου;
Ποια θες που σΆ αγνοεί να σΆ αγαπήσει
και πίσω σου, όπως έτρεξες, να τρέξει;
? Θεά, πάρε τις πίκρες μου και βόηθα
ό,τι ποθεί η ψυχή μου νΆ αληθέψει!
Οι περισσότεροι μεταφραστές της Σαπφούς έχουν προβεί σε ανασύνθεση, δηλαδή στην κατά το δοκούν τοποθέτηση των αποσπασμάτων έτσι ώστε να υπάρχει μια κάποια έκταση στο ποίημα κι ένα κάποιο ολοκληρωμένο κατά το δυνατόν νόημα.
Το παρακάτω ποίημα δεν απαρτίζεται μόνο από αποσπάσματα της Σαπφούς που διασκεύαστηκαν από τον Δ. Ε. Σολδάτο, αλλά και από αποσπάσματα μεταφράσεων της Σαπφούς από τον Ελύτη και τον Κακίση (πλάγια γράμματα) ενώ περιέχεται κι ένα δημοτικό δίστιχο που νοηματικά ανήκει ολόκληρο στην Σαπφώ. Το ποίημα απήγγειλε η Κατερίνα Σταματάκη.
Ανάμεσα στην Σαπφώ και στις άλλες γυναίκες υπήρχε έντονος ανταγωνισμός για την στοργή διαφόρων κατά καιρούς κοριτσιών, και εδώ ακριβώς δείχνει η Σαπφώ την οξύτητα του χαρακτήρα της. Περιγελά για παράδειγμα την Ανδρομέδα επειδή ξελογιάστηκε από κάποιο χωριατοκόριτσο. Το ποίημα απήγγειλε η Φωτεινή Χαραλαμπίδου.
[ΡΟΔόΠΗ]
Ποια σου Άχει πάρει το μυαλό
με τΆ άγαρμπά της νιάτα,
πΆ ούτε καν ξέρει να κρατά
πάνω απΆ τον αστράγαλο
το φόρεμα, η χωριάτα;
Σύμφωνα με κάποια παράδοση υπήρχε μια μαγείρισσα στο σπίτι της Σαπφούς, που ο αδερφός της ποιήτριας Χάραξος είχε ερωτευθεί. Επειδή δούλευε κοντά στην φωτιά είχε ροδαλά μάγουλα και την φώναζαν Ροδόπη. Αργότερα, λόγω της εκπληκτικής ομορφιάς της η κοπέλα έγινε εταίρα στην Αίγυπτο, όπου ξετρελαμένος μαζί της ο Χάραξος την ακολούθησε.
Κάποτε, πηγαίνοντας στην θάλασσα για να κολυμπήσει άφησε τα ρούχα της στην ακτή. Τα σανδάλια της επειδή ήταν στολισμένα με κάτι γυαλιστερές χάντρες, τα είδε ένας κόρακας και πήρε το ένα στο ράμφος του και πέταξε μακριά?
Ο θρύλος θέλει να το αφήνει να πέσει μπροστά στα πόδια του ίδιου του Φαραώ. Εκείνος κίνησε γη και ουρανό για να μάθει σε ποιαν ανήκει το σανδάλι κι όταν βρήκε την ιδιοκτήτριά του, την πανέμορφη Ροδόπη, την παντρεύτηκε.
Αυτήν την ιστορία έχοντας προφανώς υπΆ όψιν του ο Χανς Κρίστιαν ¶ντερσεν, δημιούργησε το παραμύθι της Σταχτοπούτας, που επειδή είναι δίπλα στην φωτιά σταχτώνεται συνέχεια, αφού οι αδερφές της και η κακιά μητριά την έχουν στην κουζίνα για να κάνει τις δουλειές.
Κι αυτή χάνει το γοβάκι της όπως η Ροδόπη, και ο Φαραώ για τις ανάγκες του παραμυθιού γίνεται βασιλόπουλο και την παντρεύεται.
Να λοιπόν που ένα απΆ τα πιο όμορφα παραμύθια αγάπης έχει αφετηρία την Σαπφώ.
Η συνείδηση ότι η φήμη της έμελλε να επιζήσει σε κατοπινές γενεές την έκανε περήφανη για τον εαυτό της, κι αυτό φαίνεται καθαρότερα στους παρακάτω στίχους όταν αφοριστικά μιλάει σε μια κοινή γυναίκα (Μνάσεσθαι τινά φαιμί και άψερον αμμέων). Το ποίημα απήγγειλε η Φωτεινή Χαραλαμπίδου.
ΜΝάΣΕΣΘΑΙ ΤΙΝά?
Πεθαίνοντας, το σώμα σου στο χώμα θα σαπίσει.
Νεκρή κι εσύ θα κείτεσαι με τους νεκρούς κει κάτου.
Κανείς δεν θα σε θυμηθεί και δεν θα σε ποθήσει.
Θα Άσαι μια άσημη σκιά στην νύχτα του Θανάτου.
Μία γυναίκα ήσουν κοινή, όπως η κάθε άλλη!
Οι Μούσες δεν σου πλέξανε τα μοσχοβολισμένα
της έμπνευσης τριαντάφυλλα στεφάνι στο κεφάλι ?
μα σε μελλούμενους καιρούς, θα με θυμούνται εμένα?